Keyingi 30 jıl dawamında tilshilerimiz tilimizde jańalıq qılamız dep kóp “ilimiy” izertlew jumısların alıp bardı. Bazı bir jılları ózgertken hárip belgilerin qayta ózgertti. Bunday aqmaqshılıq sebebinen xalıq salıqları, mámleket baylıqları esabınan toltırılatuǵın byudjet qansha ziyan kórdi. Esińizde bolsa qansha kitaplar shıǵarıldı. Hámmesiniń obalı bar.
Ulıwma alǵanda álipbe belgileri nege ózgertiledi?
Birinshi sebep, góne basqarıw sistemasınan waz keshiw ushın hám usı sebep arqalı “basqa” sebepleri kelip shıǵa beredi.
1927-28 jıllarǵa shekem arap grafaların qollanǵanbız, keyin ala latın, al keyinen bolsa kirill. Sovet húkimeti tárepinen aqıllı siyasat júrgizilgen – xalıqtıń ańında Arap grafaların umıttırıw ushın latındı birinshi qollanıw.
Biz ózi taza sistema kelse aldınǵısın umıtıwǵa ádetlengenbiz. Házirgi kúnde bolsa mektep, hátteki universitet pitkeriwshileri xatqa durıs jazıw bılay tursın, ….. (jazǵım kelmedi)
Professor B. Abdikamalov tárepinen kompyuterde qaraqalpaq tili shriftleri jaratıldı. Oǵan ayrıqsha alǵıs aytıwımız kerek. Biziń tilshilerimiz hárip belgilerin qosıw, Amerika jaratqanday jańalıq qılıwdan toqtamadı. Al házirgi kúnde de tilimizdiń hárip belgilerinde kemshilikler kózge taslanadı. Hárip belgileriniń kóbeyiwi kompyuterde qosımsha bir funciyanıń joq bolıwına yamasa onnan paydalanıw imkaniyatınan ayıratuǵınlıǵın usı kúnge shekem túsinbegen akademiklerimiz jańalıq jaratıwdan toqtamasa kerek.
Rawajlanǵan xalıqlardıń tillerinde neshe hárip belgisi bar ekenligin izertlep kóriwińiz múmkin.
Latın grafikasına ótiw boyınsha qashshan-aq nızam qabıl etildi. Biraq, házirgi kúnde hátteki bazı bir ǴXQları saytları da eski kirill belgilerden paydalanbaqta, tolıq paydalansa hesh gáp. Aralas bolǵanlıǵına xayran qalaman.
Tómendegi videoda Qaraqalpaqstan Respublikasınıń bas atqarıwshı organı bolǵan Ministrler Keńesi, Eń abıroylı universitetlerinen QMU hám NMPI saytları mısal sıpatında keltirilgen.
Joqarıdaǵı pikirler kimnińdir kewline yaki zeynine tiyiw niyetinde emes, al tilimizdi zamanagóy IT texnologiyalarda paydalanıw boyınsha pikirler oyanadı degen úmitte bildirildi.